Dlaczego warto pomagać innym? Korzyści z pomagania

Warto pomagać innym, bo pomoc przynosi korzyści nie tylko osobie, która ją otrzymuje, ale często także temu, kto pomaga, i całej społeczności. Wsparcie odpowiada na realne potrzeby, wzmacnia zaufanie między ludźmi i buduje poczucie, że w trudnej chwili można na kogoś liczyć. W tym artykule wyjaśniamy, jak pomaganie wpływa na relacje, poczucie sensu i dobrostan, a także jak pomagać mądrze, z szacunkiem dla drugiej osoby i dla siebie. Pokazujemy też, kiedy pomoc może przynieść więcej szkody niż pożytku.

Najważniejsze informacje

• Pomaganie odpowiada na realne potrzeby odbiorców, zmniejszając ich poczucie osamotnienia i wspierając ich w trudnych momentach.
• Działania prospołeczne wzmacniają więzi społeczne, zaufanie oraz poczucie wzajemnego bezpieczeństwa we wspólnocie.
• Osoba pomagająca zyskuje poczucie sensu i satysfakcji, zwłaszcza gdy jej działanie wynika z własnego wyboru, a nie z zewnętrznej presji.
• Badania naukowe wskazują na pozytywny wpływ pomagania na samopoczucie, choć siła tego związku jest umiarkowana.
• Udzielanie wsparcia rozwija empatię i uważność oraz stwarza okazje do budowania nowych relacji międzyludzkich.
• Mądra pomoc wymaga ustalenia realnych potrzeb odbiorcy, szacunku dla jego autonomii oraz dbania o własne granice.
• Niewłaściwie dostosowana pomoc lub wyręczanie może zaszkodzić, osłabiając poczucie sprawczości drugiej osoby.
• W sytuacjach kryzysowych i przy wsparciu materialnym warto działać za pośrednictwem sprawdzonych organizacji.

Dlaczego pomaganie innym jest ważne?

Pomaganie jest ważne, ponieważ odpowiada na rzeczywiste potrzeby ludzi, wzmacnia więzi społeczne i zwiększa poczucie wzajemnego bezpieczeństwa oraz przynależności. Każdy z nas w jakimś momencie życia potrzebuje wsparcia, a gotowość innych do jego udzielenia sprawia, że trudne sytuacje stają się łatwiejsze do udźwignięcia.

Pomaganie nie musi oznaczać wielkich gestów ani przekazywania pieniędzy. Znaczenie ma również poświęcony czas, uważna obecność, podzielenie się wiedzą czy drobna pomoc w codziennej sytuacji, na przykład przytrzymanie drzwi, zrobienie zakupów sąsiadowi albo wysłuchanie kogoś, kto przeżywa trudny moment.

Pomaganie zaspokaja realne potrzeby drugiego człowieka

Z perspektywy osoby, która otrzymuje pomoc, wsparcie może oznaczać mniejsze poczucie osamotnienia, łatwiejsze poradzenie sobie z kryzysem i dostęp do zasobów, których w danej chwili brakuje. Czasem chodzi o konkretną rzecz, a czasem o świadomość, że ktoś zauważył trudność i zareagował.

Przykłady mogą być bardzo proste. Starsza osoba, której ktoś pomaga w zakupach lub w załatwieniu sprawy w urzędzie, może dłużej zachować samodzielność i kontakt z otoczeniem. Osoba w kryzysie lub w żałobie, może zyskać poczucie, że nie zostaje ze swoimi problemami sama. Z kolei dziecko lub rodzina w trudnym położeniu, które otrzymują wsparcie materialne, edukacyjne lub emocjonalne, mogą łatwiej przejść przez okres, w którym własne zasoby nie wystarczają.

Pomaganie buduje więzi między ludźmi

Pomoc buduje więzi, bo wzmacnia zaufanie, wzajemność i poczucie przynależności. Gdy doświadczamy wsparcia, rośnie nasze przekonanie, że inni ludzie są życzliwi, a my sami chętniej odwzajemniamy pomoc wobec kolejnych osób.

Społeczności, w których ludzie reagują na potrzeby innych, mogą tworzyć silniejsze relacje i większe poczucie wspólnoty. Sąsiad, który wie, że może poprosić o pomoc, i sam jest gotów jej udzielić, czuje się w swoim otoczeniu bezpieczniej i bardziej „u siebie”.

Co daje pomaganie innym osobie, która pomaga?

Pomaganie może dawać osobie pomagającej poczucie sensu i satysfakcji, wspierać jej samopoczucie, rozwijać empatię oraz tworzyć okazje do nawiązywania nowych relacji. Badania wskazują na związek między zachowaniami prospołecznymi a dobrostanem, ale efekty te są zwykle umiarkowane i zależą m.in. od tego, czy pomagamy z własnego wyboru i w sposób, który nas nie przeciąża. Pomaganie nie jest więc gwarancją szczęścia ani metodą leczenia problemów zdrowia psychicznego.

Poczucie sensu i satysfakcji

Świadomość, że nasze działanie realnie komuś pomogło, może dawać poczucie sprawczości i sensu. Widzimy wtedy, że nasze umiejętności, czas czy uwaga mają znaczenie dla kogoś innego.

Warto odróżnić krótkotrwałą przyjemność od głębszej satysfakcji. Przyjemność bywa chwilowa, na przykład miłe uczucie po otrzymaniu podziękowania. Satysfakcja wynikająca z działania zgodnego z własnymi wartościami jest trwalsza: łączy się z poczuciem, że żyjemy w zgodzie z tym, co uważamy za ważne. Badania Weinstein i Ryana (2010) pokazały, że korzyści dla samopoczucia pojawiały się przede wszystkim wtedy, gdy pomoc wynikała z autonomicznej motywacji, czyli z własnego wyboru, a nie z presji czy poczucia przymusu.

Wpływ pomagania na samopoczucie

Wyniki badań sugerują, że pomaganie wiąże się z nieco lepszym samopoczuciem osoby pomagającej, choć siła tego związku jest umiarkowana. Metaanaliza Hui i współpracowników z 2020 roku, opublikowana w czasopiśmie Psychological Bulletin, objęła 201 zestawów danych z udziałem niemal 200 tysięcy osób i wykazała niewielki, ale stabilny związek między zachowaniami prospołecznymi a dobrostanem. Podobny obraz przyniosła metaanaliza Curry’ego i współpracowników (2018) w Journal of Experimental Social Psychology. Wykonywanie aktów życzliwości miało w niej niewielki do umiarkowanego pozytywny wpływ na samopoczucie osób, które je wykonywały.

Ciekawe wnioski dotyczą też wolontariatu. Przegląd systematyczny Jenkinson i współpracowników (2013) w BMC Public Health wskazał, że w badaniach obserwacyjnych wolontariusze mieli m.in. mniej objawów depresyjnych i większą satysfakcję z życia. Autorzy podkreślili jednak, że badania eksperymentalne nie potwierdziły jednoznacznie, że to sam wolontariat jest przyczyną tych korzyści. W innym badaniu, opublikowanym w Science, Dunn, Aknin i Norton (2008) pokazali, że osoby wydające pieniądze na innych deklarowały większe zadowolenie niż osoby wydające je na siebie.

Wnioski z badań są więc obiecujące, ale ostrożne: pomaganie może wspierać dobrostan, lecz nie zastępuje profesjonalnej pomocy w przypadku trudności psychicznych.

Pomaganie rozwija empatię i uważność na innych

Kontakt z potrzebami innych osób może poszerzać naszą perspektywę i pomagać lepiej rozumieć doświadczenia odmienne od naszych. Rozmowa z osobą starszą, uchodźcą, osobą z niepełnosprawnością czy rodzicem dziecka chorego przewlekle pozwala zobaczyć świat z innego punktu widzenia.

Pomaganie jest też praktycznym treningiem uważności: uczy dostrzegać sygnały, że ktoś potrzebuje wsparcia, słuchać bez oceniania i reagować na emocje innych w sposób adekwatny do sytuacji.

Pomaganie pozwala poznawać ludzi i budować relacje

Pomaganie tworzy okazję do kontaktu z ludźmi spoza codziennego otoczenia i do budowania nowych relacji. Wolontariat, działania lokalne czy wspólne inicjatywy łączą osoby w różnym wieku, z różnych środowisk i o różnych doświadczeniach, które łączy wspólny cel.

Dla wielu osób wolontariat staje się miejscem, w którym zawierają przyjaźnie, poznają ludzi o podobnych wartościach albo zdobywają doświadczenie przydatne w dalszym życiu zawodowym.

Jak pomaganie wpływa na społeczeństwo?

Na poziomie społecznym pomaganie wzmacnia solidarność, zaufanie i zdolność wspólnoty do radzenia sobie z kryzysami. Wolontariat, organizacje pomocowe, wsparcie sąsiedzkie i szybka reakcja na sytuacje kryzysowe uzupełniają działania instytucji publicznych i często docierają tam, gdzie te nie są w stanie dotrzeć od razu.

Pomoc wzmacnia poczucie wspólnoty

Wspólnota rośnie tam, gdzie ludzie współpracują, ufają sobie i wierzą, że w trudnej sytuacji mogą liczyć na innych. To przekonanie ma szczególne znaczenie podczas kryzysów, takich jak powodzie, pandemie czy nagłe przybycie osób uciekających przed wojną, gdy szybka pomoc sąsiedzka i oddolna organizacja potrafią realnie zmienić sytuację wielu osób.

Jeden gest może uruchamiać kolejne działania

Obserwowanie pomocy i zaangażowania innych może zachęcać kolejne osoby do działania. Psychologia opisuje to jako modelowanie zachowań. Zgodnie z teorią społecznego uczenia się Alberta Bandury (1977) uczymy się obserwując innych, i chętniej podejmujemy działania, które widzimy u osób z naszego otoczenia.

Badanie Fowlera i Christakisa (2010) opublikowane w PNAS wykazało w warunkach eksperymentalnych, że zachowania kooperacyjne mogą przenosić się na kolejne osoby w sieci społecznej. Nie oznacza to jednak, że każdy dobry gest automatycznie uruchamia „łańcuch dobra”. To możliwość, a nie gwarantowany mechanizm.

Czy pomaganie zawsze jest dobre?

Pomaganie jest dobre, gdy odpowiada na rzeczywistą potrzebę, szanuje autonomię drugiej osoby i nie odbywa się kosztem własnego zdrowia lub bezpieczeństwa. Dobre intencje nie wystarczą: pomoc źle dopasowana do sytuacji może być nieskuteczna, a czasem wręcz szkodliwa.

Pomagaj tak, jak ktoś potrzebuje, nie tak, jak Tobie wydaje się najlepiej

Najważniejszym krokiem w pomaganiu jest zapytanie drugiej osoby, czego potrzebuje, zamiast automatycznego zakładania, co będzie dla niej najlepsze. Pytanie „Jak mogę Ci pomóc?” pokazuje szacunek i pozwala uniknąć działań, które nie odpowiadają na prawdziwe potrzeby.

Przykład: sąsiadka po operacji kolana może potrzebować kogoś, kto zrobi jej zakupy raz w tygodniu, ale niekoniecznie chce, by ktoś codziennie sprzątał jej mieszkanie i przestawiał rzeczy. Pierwsza forma pomocy wspiera jej samodzielność, druga może być odebrana jako naruszenie prywatności, nawet jeśli wynika z życzliwości.

Pomaganie a własne granice

Pomaganie nie oznacza obowiązku spełniania każdej prośby. Można odmówić, jeśli pomoc przekracza nasze możliwości finansowe, emocjonalne lub czasowe albo narusza nasze bezpieczeństwo.

Dbanie o własne granice nie jest egoizmem. Osoba wyczerpana, przeciążona lub zadłużona z powodu pomagania innym traci siły, by wspierać kogokolwiek, w tym siebie. Warto pomagać w takim zakresie, który jesteśmy w stanie utrzymać.

Kiedy pomoc może przynieść więcej szkody niż pożytku?

Pomoc może zaszkodzić, gdy wyręcza kogoś w tym, co potrafi zrobić sam, gdy jest narzucana wbrew woli drugiej osoby albo gdy działamy bez znajomości jej potrzeb. Wyręczanie może osłabiać poczucie sprawczości, a niechciana pomoc może być odebrana jako brak zaufania do czyichś możliwości.

W przypadku pomocy finansowej lub rzeczowej w sytuacjach kryzysowych warto korzystać ze sprawdzonych organizacji. Instytucje wiedzą, jakie rzeczy są rzeczywiście potrzebne, potrafią je dostarczyć tam, gdzie trzeba oraz podlegają kontroli, co zmniejsza ryzyko nadużyć.

Co warto zapamiętać?

Pomaganie przynosi korzyści osobie wspieranej, osobie pomagającej i całej społeczności. Badania wskazują na związek pomagania z lepszym samopoczuciem, ale efekty te są umiarkowane i zależą od tego, czy pomagamy z własnego wyboru. Dobra pomoc zaczyna się od pytania o potrzeby drugiej osoby i szacunku dla jej decyzji. Warto pomagać w zgodzie z własnymi możliwościami i granicami. W sytuacjach kryzysowych najlepiej wspierać sprawdzone organizacje.

Bibliografia

• Bandura A., Social Learning Theory, Prentice Hall, Englewood Cliffs 1977.
• Curry O.S., Rowland L.A., Van Lissa C.J., Zlotowitz S., McAlaney J., Whitehouse H., Happy to help? A systematic review and meta-analysis of the effects of performing acts of kindness on the well-being of the actor, „Journal of Experimental Social Psychology” 2018, 76, s. 320–329, https://doi.org/10.1016/j.jesp.2018.02.014
• Dunn E.W., Aknin L.B., Norton M.I., Spending money on others promotes happiness, „Science” 2008, 319(5870), s. 1687–1688, https://doi.org/10.1126/science.1150952
• Fowler J.H., Christakis N.A., Cooperative behavior cascades in human social networks, „Proceedings of the National Academy of Sciences” 2010, 107(12), s. 5334–5338, https://doi.org/10.1073/pnas.0913149107
• Hui B.P.H., Ng J.C.K., Berzaghi E., Cunningham-Amos L.A., Kogan A., Rewards of kindness? A meta-analysis of the link between prosociality and well-being, „Psychological Bulletin” 2020, 146(12), s. 1084–1116, https://doi.org/10.1037/bul0000298
• Jenkinson C.E., Dickens A.P., Jones K., Thompson-Coon J., Taylor R.S., Rogers M., Bambra C.L., Lang I., Richards S.H., Is volunteering a public health intervention? A systematic review and meta-analysis of the health and survival of volunteers, „BMC Public Health” 2013, 13, 773, https://doi.org/10.1186/1471-2458-13-773
• Weinstein N., Ryan R.M., When helping helps: Autonomous motivation for prosocial behavior and its influence on well-being for the helper and recipient, „Journal of Personality and Social Psychology” 2010, 98(2), s. 222–244, https://doi.org/10.1037/a0016984