Jak zachowywać się wobec osób niewidomych? Praktyczne zasady

Kontakt z osobą niewidomą nie wymaga żadnego specjalnego zachowania. Warto jednak znać kilka zasad, które ułatwiają komunikację i pozwalają uniknąć niezręcznych sytuacji. Najważniejsza z nich brzmi: nie zakładaj, że osoba niewidoma potrzebuje pomocy. Najpierw zapytaj, czy i jak możesz pomóc, a potem uszanuj odpowiedź. Taką zasadę podkreślają zarówno materiały na portalu pacjent.gov.pl, jak i Polskiego Związku Niewidomych (PZN). Poniżej znajdziesz praktyczne wskazówki dotyczące rozmowy, opisywania otoczenia i prowadzenia.

Najważniejsze informacje

• Zawsze należy najpierw zapytać osobę niewidomą, czy potrzebuje pomocy, i uszanować jej decyzję.
• Pomoc należy rozpoczynać od kontaktu słownego, unikając nagłego dotykania osoby oraz łapania za jej laskę.
• W trakcie rozmowy należy zwracać się bezpośrednio do osoby niewidomej, a nie do towarzyszącego jej opiekuna lub przewodnika.
• Przed rozpoczęciem konwersacji warto się przedstawić, a przy odejściu lub powrocie zasygnalizować swoją obecność.
• W dialogu można swobodnie używać potocznych zwrotów związanych z widzeniem oraz mówić naturalną głośnością i tempem.
• Opis przestrzeni i położenia przedmiotów powinien być konkretny z perspektywy rozmówcy, np. z wykorzystaniem metody tarczy zegara.
• Prowadząc osobę niewidomą, należy zaoferować jej swoje ramię i iść pół kroku z przodu, zapowiadając schody oraz przeszkody.
• Udzielając wskazówek dotyczących drogi, trzeba podawać precyzyjne komunikaty słowne z odległościami zamiast używać gestów i ogólników.
• Pracującego psa przewodnika w uprzęży nie wolno głaskać, dokarmiać ani w żaden sposób rozpraszać bez zgody właściciela.
• Osoby niewidome należy traktować z naturalnością i szacunkiem, wspierając ich niezależność i samodzielność.

Najpierw zapytaj, czy osoba niewidoma potrzebuje pomocy

Zanim zaczniesz pomagać, podejdź, odezwij się i zapytaj, na przykład: „Czy mogę w czymś pomóc?” albo „Czy potrzebuje Pan/Pani pomocy?”. Jeśli osoba odmówi, przyjmij to bez urazy. Biała laska czy pies przewodnik nie oznaczają, że ktoś sobie nie radzi. Wiele osób niewidomych porusza się samodzielnie, zna swoją trasę i po prostu idzie tam, dokąd zamierzało.

Pomoc warto zaczynać od słów, a nie od dotyku. PZN zaleca, by zacząć od kontaktu słownego, a nie chwytać osoby niewidomej, nie ciągnąć jej, nie popychać i nie łapać za laskę. Takie gesty naruszają granice drugiej osoby i mogą ją zaskoczyć, a złapanie za laskę dodatkowo odbiera jej narzędzie, dzięki któremu orientuje się w przestrzeni. Jeśli w hałasie trudno zwrócić czyjąś uwagę, strona pacjent.gov.pl podpowiada, że można lekko dotknąć dłoni lub ramienia i od razu zacząć mówić, żeby było jasne, do kogo kierujemy słowa.

Jak rozmawiać z osobą niewidomą?

Mów bezpośrednio do osoby niewidomej, a nie do jej przewodnika, opiekuna czy osoby towarzyszącej. To ona jest Twoim rozmówcą i to ona decyduje o sobie. Zwracanie się do kogoś obok, na przykład pytanie towarzysza „Gdzie Pani chce usiąść?”, bywa odbierane jako pomijanie osoby niewidomej.

Na początku rozmowy przedstaw się, nawet jeśli już się znacie. Nie każdy od razu rozpozna Twój głos, a krótkie „Dzień dobry, tu Anna z sekretariatu” oszczędza zgadywania. W większej grupie zwracaj się do rozmówcy po imieniu, by wiedział, że pytanie jest skierowane do niego.

Nie musisz unikać codziennych zwrotów, takich jak „do zobaczenia”, „spójrz” czy „widzisz, o co mi chodzi”. To naturalne elementy języka, których używają również same osoby niewidome. Pacjent.gov.pl wprost zaznacza, że nie są one gafą. Nie trzeba też mówić głośniej ani wolniej niż zwykle, bo osoba niewidoma słyszy tak samo jak inni.

Jak opisywać otoczenie i położenie przedmiotów?

Opisuj przestrzeń konkretnie i z perspektywy osoby niewidomej. Zamiast „tutaj” czy „tam” mów, gdzie coś jest względem niej: „po Pana lewej stronie”, „około metra przed Panią”, „na wysokości Pani dłoni”.

Przy stole dobrze sprawdza się metoda tarczy zegara. Osoba niewidoma wyobraża sobie talerz lub blat jako tarczę, a Ty podajesz położenie przedmiotów jak godziny. Na przykład: „szklanka stoi na godzinie drugiej, ziemniaki są na szóstej, a sztućce leżą po prawej stronie talerza”. Tę metodę polecają zarówno pacjent.gov.pl, jak i PZN.

Jeśli przenosisz przedmiot należący do osoby niewidomej, powiedz, gdzie go odłożyłeś. Dotyczy to płaszcza w szatni, torby w pociągu czy kubka na biurku. Szczególnie ważne jest, by bez uprzedzenia nie przestawiać rzeczy w znanym jej otoczeniu, na przykład w domu czy w miejscu pracy. Krzesło przesunięte o pół metra może stać się przeszkodą, o którą łatwo się potknąć.

Jak prowadzić osobę niewidomą?

Jeśli osoba niewidoma chce skorzystać z Twojej pomocy w poruszaniu się, zaproponuj jej swoje ramię, zamiast samemu ją chwytać. To ona chwyta Ciebie, a nie Ty ją. Najczęściej łapie dłonią tuż powyżej Twojego łokcia: kciuk po zewnętrznej stronie ramienia, pozostałe palce od wewnątrz. Idzie wtedy około pół kroku za Tobą.

Ten sposób nie jest przypadkowy. Gdy osoba niewidoma trzyma przewodnika za ramię i idzie lekko z tyłu, wyczuwa każdy jego ruch: zwolnienie, skręt, zatrzymanie czy krok w górę lub w dół. Dzięki temu wie, co się dzieje, chwilę wcześniej, niż sama dotrze w to miejsce, i zachowuje kontrolę nad tym, jak się porusza. Gdyby przewodnik trzymał ją pod rękę lub pchał przed sobą, to ona pierwsza trafiałaby na przeszkody, nie mając żadnej informacji o drodze.

Podczas prowadzenia idź w zwykłym tempie i zapowiadaj ważne elementy trasy. Przed schodami zatrzymaj się i powiedz, czy prowadzą w górę, czy w dół. Dobrze też wskazać poręcz. Gdy przejście się zwęża, na przykład między samochodami albo w drzwiach, powiedz o tym i przesuń prowadzone ramię lekko za plecy. Osoba niewidoma ustawi się wtedy za Tobą. Jeśli wskazujesz miejsce do siedzenia, połóż jej dłoń na oparciu krzesła. Resztę zrobi już sama.

Jak wskazywać drogę osobie niewidomej?

Wskazując drogę, podawaj konkretne informacje słowne, a nie gesty czy ogólniki. Komunikaty takie jak „tam”, „tutaj”, „za tym budynkiem” albo wskazywanie kierunku palcem nic osobie niewidomej nie mówią. Lepiej powiedzieć: „proszę iść prosto około 20 metrów, a potem skręcić w prawo” albo „drzwi wejściowe są po Pani lewej stronie”.

Jeśli osoba będzie dalej szła sama, opisz charakterystyczne punkty na trasie. Mogą to być skrzyżowanie, przejście dla pieszych z sygnalizacją dźwiękową, schody, przystanek, zmiana nawierzchni z kostki na asfalt czy wysoki krawężnik. Takie elementy pomagają sprawdzać, czy idzie się we właściwą stronę. Pacjent.gov.pl radzi też, by na przystanku powiedzieć osobie niewidomej, jaki numer autobusu lub tramwaju właśnie nadjechał.

Jak zachować się wobec psa przewodnika?

Pies przewodnik w uprzęży pracuje, dlatego nie należy go rozpraszać. Nie głaszcz go, nie wołaj, nie częstuj jedzeniem i nie próbuj się z nim bawić bez zgody właściciela. W tym czasie pies odpowiada za bezpieczeństwo swojego opiekuna: omija przeszkody, zatrzymuje się przed krawężnikami i schodami. Chwila nieuwagi może sprawić, że nie zauważy zagrożenia. Oficjalny poradnik pacjent.gov.pl również przypomina, że pracującego psa przewodnika nie wolno rozpraszać.

Jeśli chcesz zaproponować pomoc lub nawiązać rozmowę, zwracaj się do osoby, a nie do psa. Gdy bardzo chcesz poznać psa bliżej, zapytaj właściciela, czy to możliwe. Czasem odpowiedź będzie twierdząca, ale tylko wtedy, gdy pies nie jest akurat w pracy.

Jak zachować się w większej grupie?

W grupie osoba niewidoma nie zawsze wie, kto właśnie wszedł, kto wyszedł i do kogo kierowana jest wypowiedź. Dlatego warto zwracać się do niej po imieniu, przedstawiać nowe osoby dołączające do rozmowy i informować o ważnych zmianach, na przykład o tym, że wszyscy przechodzą do innej sali albo że na stół podano jedzenie.

Jeśli odchodzisz w trakcie rozmowy, powiedz o tym, choćby krótkim „Przepraszam, idę po kawę, zaraz wracam”. Nie odchodź w ciszy. Rozmówca może dalej mówić, nie wiedząc, że nikogo przy nim nie ma, co bywa bardzo krępujące. Po powrocie również zasygnalizuj swoją obecność, żeby wiedział, że znów jesteś obok.

Czego nie robić wobec osoby niewidomej?

Najczęstsze błędy wynikają zwykle z dobrych chęci, a nie ze złej woli, i łatwo je zastąpić lepszym zachowaniem. Zamiast od razu chwytać kogoś za rękę i prowadzić przez ulicę, warto zapytać, czy w ogóle tego potrzebuje. Zamiast mówić do osoby towarzyszącej, lepiej zwrócić się bezpośrednio do osoby niewidomej. W miejsce „tam, za rogiem” sprawdzi się konkretny opis drogi.

Podobnie jest z drobnymi sytuacjami codziennymi. Jeśli przestawisz czyjeś rzeczy, powiedz, gdzie je położyłeś. Jeśli odchodzisz, zasygnalizuj to. Jeśli pies przewodnik wydaje się uroczy, podziwiaj go z daleka. Unikaj też mówienia podniesionym głosem i nadmiernego chwalenia za zwykłe czynności, takie jak samodzielne nalanie herbaty. Takie reakcje, choć życzliwe, mogą być odebrane jako traktowanie dorosłej osoby jak dziecka.

Jak traktować osobę niewidomą z szacunkiem i naturalnością?

Najlepiej traktować osobę niewidomą tak samo jak każdego innego dorosłego: z życzliwością, uprzejmością i bez założeń o tym, czego nie potrafi. Niewidomość jest tylko jedną z cech człowieka i nie określa ani jego charakteru, ani możliwości. Osoby niewidome uczą się, pracują, podróżują, zakładają rodziny i angażują się w życie społeczne. Korzystają przy tym z wielu technik i technologii: białej laski, psa przewodnika, pisma Braille’a, czytników ekranu czy aplikacji nawigacyjnych w telefonie.

Podstawą dobrego kontaktu jest zwykła rozmowa, pytanie o potrzeby i szacunek dla decyzji drugiej osoby. Pacjent.gov.pl wskazuje samodzielność jako ważny punkt wyjścia w kontakcie z osobą niewidomą. Pomagamy więc wtedy i w taki sposób, jak ona sobie życzy, a nie według własnych wyobrażeń.

Co warto zapamiętać?

Kontakt z osobą niewidomą nie wymaga specjalnych procedur, tylko uważności i kilku prostych zasad. Zawsze zacznij od pytania, czy i jak możesz pomóc, i uszanuj odpowiedź. Mów bezpośrednio do osoby niewidomej, przedstawiaj się i opisuj otoczenie konkretnie. Prowadząc, podaj swoje ramię, zamiast chwytać kogoś za rękę, a pracującego psa przewodnika nie rozpraszaj. Dobra pomoc wspiera samodzielność drugiej osoby, a nie ją zastępuje.

Bibliografia

• Ministerstwo Zdrowia, Narodowy Fundusz Zdrowia, Osoby niewidome – czy potrzebują Twojej pomocy?, serwis pacjent.gov.pl, https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/osoby-niewidome-czy-potrzebuja-twojej-pomocy
• Polski Związek Niewidomych, Jak pomagać osobom niewidomym i słabowidzącym?, Warszawa 2022 (poradnik współfinansowany ze środków PFRON), https://www.sggw.edu.pl/wp-content/uploads/2023/12/Jak-pomagac-osobom-niewidomym-i-slabawiacym.pdf
• Polski Związek Niewidomych, Poradnik, jak pomagać z głową, pzn.org.pl, https://pzn.org.pl/poradnik-jak-pomagac-z-glowa/
• Polski Związek Niewidomych, Okręg Dolnośląski, Przewodnik osoby niewidomej w przestrzeni publicznej (na podstawie opracowania PZN „Projektowanie i adaptacja przestrzeni publicznej do potrzeb osób niewidomych i słabowidzących. Zalecenia i przepisy”), http://dolnoslaski.pzn.org.pl/wp-content/uploads/2024/04/zal_12_przewodnik.pdf