Jak mówić o niepełnosprawności?

Mówienie o niepełnosprawności wymaga wrażliwości, wiedzy i szacunku. Język, którego używamy, kształtuje nasze postrzeganie osób z niepełnosprawnościami oraz wpływa na ich codzienne doświadczenia. Warto więc zastanowić się, jakich słów używać, jak unikać stereotypów i jak rozmawiać, by nie ranić i nie wykluczać.

Osoby niepełnosprawne czy z niepełnosprawnością?

W języku polskim funkcjonują dwa główne określenia: „osoby niepełnosprawne” oraz „osoby z niepełnosprawnością”. Pierwsze z nich przez lata było powszechnie używane, jednak coraz częściej zaleca się stosowanie drugiego zwrotu.

Określenie „osoba z niepełnosprawnością” podkreśla podmiotowość człowieka i fakt, że niepełnosprawność jest jedynie jedną z jego cech, a nie całą tożsamością. Taki sposób mówienia jest zgodny z tzw. językiem wrażliwym (person-first language), promowanym przez środowiska osób z niepełnosprawnościami oraz organizacje międzynarodowe. Warto więc wybierać formę „osoba z niepełnosprawnością”, by okazać szacunek i nie sprowadzać człowieka wyłącznie do jego ograniczeń.

Różne rodzaje niepełnosprawności a stereotypy

Niepełnosprawność może mieć wiele form – od fizycznej, przez intelektualną, po sensoryczną czy psychiczną. Niestety, wokół każdej z nich narosło wiele krzywdzących stereotypów, które utrudniają osobom z niepełnosprawnościami funkcjonowanie w społeczeństwie. Warto pamiętać, że rozwój medycyny i nauki pozwolił lepiej zrozumieć potrzeby tych osób oraz skuteczniej je wspierać. Każdy rodzaj niepełnosprawności wymaga innego podejścia – zarówno w zakresie wsparcia, jak i dostosowania przestrzeni publicznej. Przykładowo, osoby z niepełnosprawnością ruchową potrzebują wind i podjazdów, a osoby niewidome – oznaczeń dotykowych. Kluczowe jest więc indywidualne podejście i unikanie generalizacji.

Jak NIE mówić o niepełnosprawności?

NIE należy używać określeń, które są przestarzałe, obraźliwe lub stygmatyzujące, takich jak „kaleka”, „inwalida”, „upośledzony”. NIE powinno się także mówić o osobach z niepełnosprawnością w sposób infantylizujący, np.: „biedny”, „cierpiący”, „przykuty do wózka”. Warto unikać języka, który sprowadza człowieka do jego ograniczeń lub sugeruje, że jest on „gorszy”. NIE należy także traktować niepełnosprawności jako tematu tabu – otwarta, ale taktowna rozmowa jest zawsze lepsza niż milczenie lub unikanie tematu.

Osoba z niepełnosprawnością a rozmowa

Niepełnosprawność nie zawsze wpływa na sposób komunikowania się. W wielu przypadkach osoba z niepełnosprawnością porozumiewa się tak samo jak każdy inny człowiek. Jeśli niepełnosprawność dotyczy mowy lub komunikacji, warto zapytać, w jaki sposób rozmówca preferuje się porozumiewać. Rozmawiając o chorobie lub niepełnosprawności, najlepiej kierować się zasadą szacunku i nie zadawać pytań z ciekawości, jeśli nie są one konieczne. Jeżeli dana osoba sama poruszy temat swojej niepełnosprawności, warto słuchać i nie oceniać.

Jak zwiększyć swoją wiedzę?

Wiedzę o niepełnosprawności najlepiej czerpać z wiarygodnych źródeł: stron organizacji pozarządowych, publikacji naukowych, materiałów edukacyjnych przygotowanych przez osoby z niepełnosprawnościami. Należy unikać niesprawdzonych informacji z forów internetowych czy portali plotkarskich. Warto także uczestniczyć w szkoleniach, warsztatach i spotkaniach organizowanych przez naszą Fundację. A przede wszystkim warto z szacunkiem rozmawiać z samymi osobami z niepełnosprawnościami i ich opiekunami.

Podsumowanie

Mówienie o niepełnosprawności wymaga empatii, wiedzy i otwartości. Wybierając odpowiednie słowa i unikając stereotypów, możemy realnie wpływać na postrzeganie osób z niepełnosprawnościami w społeczeństwie. Warto stale poszerzać swoją wiedzę i być otwartym na zmiany językowe, które służą budowaniu bardziej inkluzywnego świata. Szacunek jest potrzebny każdemu człowiekowi, niezależnie od stanu jego zdrowia – to samo dotyczy osób z niepełnosprawnościami.

Bibliografia:

1. Barnes, C. & Mercer, G. (2008). Exploring Disability. Cambridge: Polity Press.
2. Cytowska, B. (2012). Trudne drogi adaptacji: wątki emancypacyjne w analizie sytuacji dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
3. Komunikacja bez barier. Praktyczny poradnik kontaktu z osobami z niepełnosprawnościami1. Warszawa: Fundacja Aktywizacja.
4. Kobus-Ostrowska, D. & Paszkowicz, M.A. (2024). Inkluzja osób z niepełnosprawnością – dobre praktyki w Polsce po przystąpieniu do UE. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
5. Barnes, C. (2012). The social model of disability: Valuable or irrelevant? W: Handbook of disability studies. London: SAGE Publications.
6. Garbat, M. (2015). Stereotypy myślowe i uprzedzenia dotyczące osób niesłyszących. Studia Edukacyjne, 70.
7. Głodkowska, J. (2014). Rozważania nad podmiotowością a niepełnosprawność – u źródeł współczesnego ujęcia. Człowiek – Niepełnosprawność – Społeczeństwo, 2(24), 85-106.
8. Żuchowska-Skiba, D. (2020). Wpływ języka na poczucie wykluczenia osób z niepełnosprawnościami. Socjolingwistyka, 38.
9. Agaronnik, N., Campbell, E.G., Ressalam, J. & Iezzoni, L.I. (2019). Communicating with patients with disability: perspectives of practicing physicians. Journal of General Internal Medicine, 34(7), 1139-1145.
10. García-Melgar, A., et al. (2020). Communication experiences of people with intellectual disabilities and their communication partners22. Research in Developmental Disabilities, 98, 103563.
11. Rembowska-Dogge, I. (2020). Podmiotowość w niepełnosprawności. Niezależne Życie Osób z Niepełnosprawnością,